Een woonomgeving die een beetje mee-zorgt

Steeds meer mensen krijgen dementie én steeds meer mensen blijven langer zelfstandig wonen. Wat betekent dat voor de manier waarop we bouwen en woonomgevingen inrichten?

Het aantal mensen met dementie groeit snel. Nu zijn het er in Nederland ruim 300.000; in 2040 naar verwachting een half miljoen. Veel mensen met beginnende dementie moeten, maar wíllen ook thuis blijven wonen, zegt Anne de Boer, teamleider belangenbehartiging bij Alzheimer Nederland. ‘Mensen verhuizen eigenlijk alleen uit noodzaak naar een verpleeghuis. Zelfstandig thuis wonen heeft de voorkeur.’ In veel gevallen is dat de woning die mensen in de ‘goede tijd’ grondig hebben leren kennen, wat het minste risico geeft op verdwalen in of om huis.

Herkenning is cruciaal

Thuis kunnen blijven wonen vraagt wel iets van die woningen en woonomgevingen, zegt Leonie van Buuren, onderzoeker aan de Technische Universiteit Eindhoven (TU/e). De DEEL Academy waarvan zij deel uitmaakt, doet onderzoek naar diverse aspecten van dementievriendelijk wonen. Denk aan de optimale inrichting van woningen, maar ook van de buitenomgeving én de sociale omgeving van bewoners. Herkenning, eenvoud en veiligheid zijn leidende principes. ‘Je moet overal in en om een gebouw weten waar je bent. In een appartementengebouw moet je bijvoorbeeld zien waar je naartoe gaat. Er moeten zo weinig mogelijk keuzemomenten zijn, want die zorgen voor verwarring en onzekerheid.’

Wat een woning dementievriendelijk maakt, zit vaak in heel praktische zaken, zegt De Boer. ‘Door dementie verslechtert de waarneming. Contrast en herkenbaarheid kunnen daarom helpen. Een lichtknopje moet herkenbaar zijn als lichtknopje en qua kleur afwijken van de muur. Ook wanden en vloeren in bijvoorbeeld de badkamer moeten contrasteren. Sommige keuzes hoeven geen extra geld te kosten. Denk bijvoorbeeld aan een inductiekookplaat: touchscreens leveren vaak problemen op. Maar er zijn ook inductieplaten met draaiknoppen.’

Slimme wijk

Voor woningcorporatie Wooninc. in Eindhoven en omgeving is thuis wonen met dementie al een tijdje realiteit, vertelt concernadviseur Anja van Lier. De corporatie, gespecialiseerd in seniorenhuisvesting, werkt samen met de DEEL Academy aan een ‘slimme wijk’ in Aalst-Waalre. In deze wijk renoveert Wooninc. 3 woongebouwen voor senioren. De precieze invulling van een vierde gebouw is onderwerp van gesprek met een zorgorganisatie. Duidelijk is al wel dat diezelfde zorgorganisatie in de 3 inmiddels geplande gebouwen zorg kan verlenen aan mensen met dementie. ‘Ook de zwaardere, zogeheten Wlz-zorg’, vertelt Van Lier. ‘De zorgorganisatie verleent in dat geval zorg bij bewoners die zelfstandig wonen.’

Wooninc. huisvest veel senioren, vertelt Van Lier. ‘Dus wij krijgen in onze woongebouwen hoe dan ook met beginnende dementie te maken. We houden daar rekening mee, onder meer door de slaapkamer en badkamer wat ruimer te maken, zodat woningen beter geschikt zijn voor zorg, nu of later. De installatie van technologische zorghulpmiddelen laten we aan de zorgorganisatie. Die moeten ook weer verwijderd kunnen worden, omdat er niet per definitie zorg in de appartementen wordt geleverd.’

De sociale kant van dementievriendelijk wonen is bij uitstek wél een rol die Wooninc. als corporatie op zich neemt. ‘Veel van onze seniorengebouwen hebben een ontmoetingsruimte, waarin vrijwilligers activiteiten organiseren. Daarnaast trainen we onze beheerders in het herkennen van dementie en het omgaan met mensen met dementie, door middel van een cursus van Samen dementievriendelijk.’ Wooninc. ziet dementie niet als een puur ‘zorgprobleem’, zegt Van Lier. ‘Beginnende dementie is de dagelijks realiteit in onze gebouwen. Daar hebben wij als seniorenhuisvester dus ook een rol in.’

Belangrijk is wel, zegt Van Lier, dat een woongebouw voor senioren niet een zorg-achtig uiterlijk krijgt, als het ook bedoeld is voor gezonde senioren. Van Buuren en De Boer onderschrijven dat. Alle 3 noemen ze hetzelfde voorbeeld: een vlag van een zorginstelling voor een appartementengebouw kan gezonde senioren afschrikken. ‘Een gebouw waar zorg wordt verleend, moet opgaan in de omgeving’, vindt Van Buuren.

Intuïtief de goede kant op

De TU/e doet bij de ontwikkeling van de ‘slimme wijk’ in Aalst onder meer onderzoek naar de effectiviteit van allerlei hulpmiddelen en ingrepen, vertelt Van Buuren. Het principe van wayfinding – weten waar je bent en intuïtief de goede kant op gaan – geldt buiten de gebouwen misschien nog wel meer dan binnen. ‘Om een gebouw heen moeten de looppaden duidelijk en toegankelijk zijn. Toegankelijk betekent onder meer dat er voldoende rustplekken zijn, bij voorkeur met arm- en of rugleuning om makkelijker weer overeind te kunnen komen. Een entree van een gebouw moet er onmiskenbaar als entree uitzien. Ook daarbij geldt: hoe minder keuzemomenten, hoe beter.’

De Boer van Alzheimer Nederland onderschrijft dat. ‘Mensen met dementie worden onzeker als niet goed duidelijk is waar ze zijn of waar ze naartoe moeten. Daardoor hebben ze de neiging binnen te blijven. Met een goede inrichting in en om huis kunnen we hen stimuleren zoveel mogelijk naar buiten te gaan.’

Daarbij hoeven veel ingrepen helemaal niet zorg-achtig te lijken. ‘3 appartementengebouwen op rij met elk een eigen kleur, een duidelijke entree, een herkenbaar lichtknopje – dat zijn zaken die voor iedereen plezierig zijn, zonder dat je meteen het idee hebt dat je in een zorggebouw woont.’

Tekst: Berber Bijma, illustraties: Masi Mohammadi

Wil je elk kwartaal Aedes-Magazine in jouw inbox?

Gerelateerde artikelen