Een tweede leven voor Rivierenhuis in Amsterdam

Hoe verduurzaam je een woongebouw van ruim 60 jaar oud? En hoe zorg je dat dit gebouw weer de uitstraling krijgt van toen, of zelfs beter? De circulaire renovatie van het Rivierenhuis in Amsterdam laat zien dat het kan.

Het Rivierenhuis is een grote haakvormige flat uit 1965 met ruim 300 sociale huurwoningen voor ‘alleenstaanden en incomplete gezinnen’. Destijds waren de appartementen erg gewild maar gaandeweg werden ze sleets, nam het wooncomfort steeds meer af en liet de sociale veiligheid rondom het gebouw te wensen over. Tijd dus voor vernieuwing. Woningcorporatie Eigen Haard onderzocht verschillende scenario’s.

Projectontwikkelaar bij de woningcorporatie Fred Springintveld: ‘Uiteindelijk besloten we in 2023 om dit gebouw zo duurzaam mogelijk te maken. Daarmee werd het ons grootste project ooit. Bij de aanbesteding hebben we ingezet op isolatie, hergebruik van materialen en duurzame energie. De combinatie van DOOR architecten en Hemubo kon hierin voorzien. Door alle maatregelen stoten we in totaal 1,5 miljoen kilo CO2 minder uit dan normaal bij zo’n grote renovatie. De woningen zijn nu aardgasvrij en hebben energielabel A+.’

Het Rivierenhuis is een initiatief uit 1955 van stichting De Schans, die huisvesting voor alleenstaande werkende vrouwen wilde realiseren. Zij zochten samenwerking met de Amsterdamse Coöperatieve Onderwijs Bouwvereniging (ACOB) want de gemeente wilde alleen samenwerken met een toegelaten instelling. Het werd een tienjarenplan, pas in september 1965 was het opleveringsfeest. Over de geschiedenis van het Rivierenhuis is een magazine gemaakt dat alle bewoners kregen bij afronding van de renovatie. Het is online te bekijken of aan te vragen bij Eigen Haard.

Hectische tijd

Paul Speekenbrink woont er al bijna 30 jaar en was vanuit de bewonerscommissie actief betrokken bij de renovatieplannen. ‘Ik zag de flat steeds meer verloederen. Afval in de gangen, ongedierte en geluidsoverlast. Sommige woningen hadden last van schimmel en lekkages door roestige leidingen. Ook was er steeds minder samenhang tussen de bewoners. En het was hier erg gehorig, dus je moest het maar net treffen met je buren.’

Vanwege de renovatie moesten alle bewoners hun woning uit. Een flinke meerderheid koos voor een wisselwoning, wat door de fasering van het project grotendeels in hetzelfde gebouw mogelijk was. ‘Dat was een hectische tijd’, zegt Speekenbrink. Daarmee doelt hij niet alleen op zijn eigen interne verhuizing, maar ook op de vele overleggen van de bewonerscommissie over de renovatieplannen. ‘Gelukkig kregen we begeleiding van stichting !WOON. Dat was prettig, want voor ons als bewoners was het allemaal nieuw.’

Niet slopen maar oogsten

De eerste circulaire stap is de keuze voor behoud van het betonnen casco. Het gebouw is compleet gestript en de woningen zijn met gerecycled en biobased materiaal teruggebouwd. De nieuwe wanden zijn gemaakt van vlas en een dun laagje gips. Vlas neemt tijdens de teelt CO2 op en zet dit om in zuurstof. Springintveld: ‘Deze biobased wanden zijn nauwelijks duurder dan gewone isolatiewanden. Op het gehele miljoenenproject bleek het maar € 2.200 meer te kosten. Dat komt onder meer doordat deze wanden sneller te plaatsen zijn dan traditionele isolatiewanden.’

Na berekeningen voor CO2-uitstoot is gekozen voor half-circulair isolatieglas. Een deel van de oude dubbele beglazing is hergebruikt en gecombineerd met een nieuwe laag. Deze optie had de voorkeur omdat productie van volledig circulair glas nog op verschillende plekken in Europa plaatsvindt, wat extra vervoerskosten en uitstoot met zich meebrengt.

Behalve de grote elementen gaat circulair renoveren ook om kleine verbeteringen. Bijvoorbeeld het sanitair: wastafels en toiletpotten zijn zorgvuldig weggehaald, schoongemaakt en teruggeplaatst. En het verpakkingsmateriaal van de nieuwe kozijnen is bewaard en voor hergebruik teruggestuurd naar de fabriek.

Vlaswanden en steenstrips

Oorspronkelijk hadden de woningen in het Rivierenhuis centrale verwarming met een centraal stookhuis. Nu zijn alle woningen gasloos, met vloerverwarming via een collectieve luchtwarmtepomp. Op het dak liggen zonnepanelen, maar niet zoveel als we oorspronkelijk wilden, zegt Springintveld. ‘Door onduidelijkheid over netcongestie en saldering durven we zonne-energie voor de woningen nog niet aan. Er is infrastructuur aangebracht voor circa 400 zonnepanelen. Voorlopig zijn er maar 50 aangesloten, die worden gebruikt voor de warmtepomp. In de toekomst hopen we dit uit te breiden voor bijvoorbeeld de lift en verlichting van de collectieve ruimtes.’

Duurzaam verwarmen vereist wel betere isolatie en dat was nog een uitdaging. Het Rivierenhuis is een orde 2-pand: geen monument maar wel een gebouw met hoge architectonische kwaliteit. Je mag niet zomaar iets aan de gevel veranderen, maar isolatie in de woningen zou te veel ruimte kosten. Na uitgebreid onderzoek is een oplossing gevonden: isolatie aan de buitenkant en afdekken met minerale steenstrips. Springintveld: ‘Deze zien er vrijwel hetzelfde uit als de oorspronkelijke geglazuurde bakstenen. Steenstrips zijn vloeken in de kerk bij de erfgoedbeheerders. Toch is het gelukt om de commissie omgevingskwaliteit te overtuigen.’

Netwerk bouwen

Onder in het Rivierenhuis waren garages, bergingen en fietsenstallingen. Vooral ’s avonds voelde het rondom het gebouw niet prettig. Nu is dat anders. Er zijn bedrijfsruimtes voor maatschappelijke organisaties en sociale ondernemers die iets betekenen voor de buurt. En een wijkkantoor van Eigen Haard is de uitvalsbasis voor de wijkbeheerders. De nieuwe fietsenstalling heeft ramen naar de straatkant. Veel veiliger en overzichtelijker. Ook zijn op de begane grond woningen bijgebouwd: 4 sociale huurwoningen en 18 met een middenhuur. Ze zijn demontabel en gemaakt van duurzaam materiaal, dus ook deze nieuwbouw is circulair.

In het Rivierenhuis wonen meer dan 300 mensen. ‘Het is eigenlijk een woonbuurt in 1 gebouw’, zegt Arina Dijksma, ontwikkelaar woonconcepten bij Eigen Haard. ‘Al voor de start van de renovatie zijn we gaan bouwen aan een netwerk van organisaties die actief zijn in deze buurt. Zodat zij vanuit hun eigen expertise bewoners kunnen ondersteunen. Want bij zo’n renovatie kun je allerlei situaties tegenkomen, zoals bewoners met schulden, of die niet goed kunnen lezen, of mensen die eenzaam zijn.’ Die samenwerking in een netwerk is een blijvertje. Een mooi voorbeeld daarvan is de Buurtkamer voor bewoners van de hele buurt, die een plek heeft gekregen onder in het gebouw.

Een deel van de woningen is voor mensen die onder begeleiding zo zelfstandig mogelijk wonen. HVO-Querido zorgt voor de begeleiding van deze mensen met een psychische kwetsbaarheid. Naast de 13 woningen die er al waren, zijn er na de renovatie nog 44 woningen bestemd voor mensen die hulp nodig hebben bij zelfstandig wonen. Die liggen bij elkaar zodat de begeleiding makkelijker te organiseren is.

Weer thuis

Speekenbrink merkte de verbeteringen meteen toen hij in zijn eigen woning terug was: ‘De extra isolatie helpt goed tegen de geluidsoverlast. De vloerverwarming is wel even wennen want die reageert langzamer op de thermostaat. Ik geniet weer van mijn zonnige terras aan de achterkant met uitzicht over de binnentuin. Ook ben ik blij dat er zonneschermen zijn gekomen om het in huis koeler te houden. Daarvoor hebben we ons echt hard gemaakt als bewonerscommissie.’

De circulaire renovatie is achter de rug. Nu is het zaak verder te bouwen aan sociale samenhang. ‘De renovatie was van invloed op het contact tussen de bewoners’, zegt Speekenbrink. ‘Iedereen was tegelijk aan het verhuizen. Er was onderling begrip en soms hielp men elkaar. Maar er zijn ook veel buren vertrokken. Ik hoop dat de teruggekeerde en de nieuwe bewoners zich samen gaan inzetten voor de leefbaarheid.’

Tekst: Christine van Eerd, foto’s: Paul Tolenaar

Wil je elk kwartaal Aedes-Magazine in jouw inbox?

Gerelateerde artikelen