‘Mensen leveren graag ruimte in voor gezamenlijkheid’

Collectief wonen wint aan populariteit, denkt architect Sjuul Cluitmans van SOME architects. Het bureau ontwierp Stadsveteraan 020, een wooncomplex in het Amsterdamse Amstelkwartier voor vitale 55-plussers die in een gemeenschap oud willen worden.

‘Wonen in een hechte gemeenschap, met je eigen ruimte, maar waar je ook dingen samen kunt doen en een beetje naar elkaar omkijkt. Dat is wat veel mensen willen’, zegt Sjuul Cluitmans. Hij is architect en partner bij architectenbureau SOME. De naam staat voor ‘Social Method’ en weerspiegelt hoe het bureau architectuur benadert: die moet mensen verbinden. SOME startte 10 jaar geleden met Stadsveteranen: een onderzoek naar de ‘wooncarrière’ van stedelingen.

‘Met stadsdorpen in en om Amsterdam hebben we ruimtelijk onderzoek gedaan, workshops georganiseerd en mensen geïnterviewd over hun woonervaringen en -wensen.’ Op initiatief van bewoners bestaan er in en om Amsterdam ruim 30 stadsdorpen. Daarin bouwen mensen bewust aan gemeenschapszin en onderlinge verbondenheid. ‘Wat we al dachten werd bevestigd door dit onderzoek. Er is behoefte aan collectief wonen. Dat kan verschillende vormen hebben: met uitsluitend 55-plussers, met jonge gezinnen of met meerdere generaties door elkaar.’

Zelfredzaam

Ouderen van wie de kinderen het huis uit zijn, zien vaak geen alternatief voor hun gezinswoning en blijven er wonen. Ook als de wil om te verhuizen er wel degelijk is. ‘Ze zouden best willen doorstromen naar een collectieve woonvorm’, zegt Cluitmans. ‘En ze leveren er graag ruimte voor in.’

Dat maakt het alleen maar relevanter om appartementen voor senioren te ontwikkelen. ‘Veel mensen zijn tegenwoordig tot op hoge leeftijd actief en willen zo lang mogelijk zelfredzaam zijn. Daarop is ook het politieke beleid gericht. Collectief wonen voorziet daarin. Het is bovendien een goed middel tegen eenzaamheid. En het leidt waarschijnlijk ook tot uitstel van zorgvragen.’

Ministeries, overheden, ontwikkelaars en woningcorporaties toonden van meet af aan veel interesse in het onderzoek van SOME. ‘Er wordt algemeen erkend dat collectieve woonmogelijkheden nog onvoldoende gerealiseerd worden.’

Buurtpomp

In opdracht van gebiedsontwikkelaar AM en woningcorporatie Woonzorg Nederland heeft SOME Stadsveteraan 020 ontworpen. Dat is een wooncomplex voor 55-plussers in Amsterdam-Oost, ontworpen op basis van de conclusies uit het onderzoek. Het gebouw is opgeleverd in 2024 en omvat 104 sociale-huurappartementen. Daarvan zijn er 23 zogenoemde friends-woningen. In zo’n woning wonen 2 of 3 vrienden samen. Iedereen heeft een eigen studio met badkamer. De huiskamer en keuken delen ze met elkaar. De overige appartementen zijn bedoeld voor één- of tweepersoonshuishoudens.

Het ontwerp is bewust gericht op gemeenschappelijkheid. Het gebouw heeft 1 hoofdingang en bestaat uit 4 kleinere gebouwen die met elkaar verbonden zijn. Elk gebouw heeft ook een eigen entree. Er zijn 2 achteringangen voor mensen die soms liever rustig binnenkomen. Op elke verdieping is een gemeenschappelijke ruimte met een duidelijke functie. Zo zijn er een kookstudio, een culturele ruimte en een kunstatelier met mooi licht. Verder is er een wasbar met wasmachines.

Volgens Cluitmans is die bar een soort buurtpomp waar mensen elkaar ontmoeten en een praatje maken. Ook is er een klusruimte. 1 appartement is beschikbaar voor logees. Alle ruimtes zijn verbonden door een route die door het hele gebouw loopt. Cluitmans: ‘Daardoor komen mensen elkaar gemakkelijk en terloops tegen.’

Stadsveteraan is een wooncomplex voor 55-plussers in Amsterdam-Oost, in beheer bij Woonzorg Nederland. Lees meer over Stadsveteraan 020 op de website van SOME.

Systeemplafond

Het onderzoek Stadsveteranen en gesprekken met toekomstige bewoners van het complex gaven Cluitmans een belangrijk inzicht. ‘Een grote huiskamer op de begane grond werkt niet om bewoners met elkaar te verbinden. Het is een misvatting dat zo’n grote ruimte, met in het ergste geval een systeemplafond, de saamhorigheid vergroot. Wat echt telt, is de schaal, de verdeling over het gebouw en de functionaliteit van de gemeenschappelijke ruimtes.’

SOME bracht onlangs een glossy uit waarin bewoners vertellen over hun ervaringen met het collectieve wonen in Stadsveteraan 020. ‘Dit concept mag nooit verdwijnen’, zegt een van hen. ‘Daar is het te mooi voor.’ De andere bewoners zijn ook alleen maar positief.

Eigen deurbel

Cluitmans krijgt soms sceptische reacties op Stadsveteraan 020. Mensen vragen hem hoe zo’n project sociale huur kan zijn. ‘Ze denken dat de servicekosten dan wel heel hoog moeten zijn. Maar dat is niet zo. Ook voor Woonzorg Nederland was dit nieuw terrein. Toch kom je met creativiteit en lef ver.’

Volgens Cluitmans zijn 2 dingen cruciaal voor het succes van een project als Stadsveteraan 020: een opdrachtgever die erin gelooft, en een uitvragende partij die openstaat voor oplossingen. Zo leek het bij de werving van bewoners voor de friends-woningen alsof mensen hun AOW konden mislopen. De corporatie, de ontwikkelaar en de gemeente hebben daar samen een oplossing voor gevonden. Nu heeft elke bewoner een eigen deurbel, postbus en huisnummer.

Hij vindt het ook belangrijk om bij aanbestedingen voorrang te geven aan collectieve projecten. Op de woningmarkt worden keuzes vaak gemaakt op basis van geld. ‘Maar als we willen dat mensen doorstromen, moeten bijzondere woonvormen vaker voorrang krijgen boven hoge grondprijzen. Stadsveteraan 020 laat zien dat je dan mooie resultaten kunt bereiken.’

Architectenbureau SOME heeft pas ‘Woontitanen’ uitgebracht, een hernieuwd onderzoek naar de woonwensen van stedelingen en die van dorpelingen uit het hele land.
Lees het onderzoek Woontitanen via de website van SOME.

Tekst: Else de Jong

Wil je elk kwartaal Aedes-Magazine in jouw inbox?

Gerelateerde artikelen