Toezicht

Van en voor het volk nog steeds actueel

Woningwet 125 jaar en rol toezicht

4 minuten leestijd

Van en voor het volk: dat was de insteek van de volkshuisvesting ten tijde van de Woningwet uit 1901. Hoe staat het met de oorspronkelijke bedoeling van corporaties in deze tijd? En wat betekent dit voor de rol van het toezicht? Historicus Wouter Beekers en VTW-voorzitter Egbert de Vries kijken terug en vooruit.

Wouter Beekers, historicus en directeur van de Stichting Visitatie Woningcorporaties Nederland, vat de oorspronkelijke bedoeling van de volkshuisvesting kernachtig samen: van en voor het volk. Ten tijde van de Woningwet in 1901 werden verenigingen opgericht vanuit een ideaal van verheffing: de emancipatie van de samenleving. Om je te kunnen ontplooien heb je een fatsoenlijk dak boven je hoofd nodig. Ze bouwden voor het volk. Niet alleen voor armen, maar ook voor de trambestuurders en onderwijzers. De verenigingen waren daarnaast van het volk: huurders en woningzoekenden hadden als verenigingsleden direct inspraak.

‘Tot begin jaren 90 was een raad van commissarissen niet verplicht’

Volgens Beekers trokken alle betrokkenen van de verenigingen – van weldoeners die vaak het initiatief tot de oprichting namen, tot de mensen die de woningen huurden – samen op, gedreven door hetzelfde ideaal om kleine krotten te vervangen door goede en betaalbare woningen. Dat gold ook voor de toezichthouders, al was een raad van commissarissen tot begin jaren 90 niet verplicht. ‘Colleges of raden van toezicht zagen toe op de continuïteit van de verenigingen. Zo past toezicht in de lange traditie van de volkshuisvesting.’

Verzelfstandiging

In de loop van de geschiedenis verdween de oorspronkelijke bedoeling van de volkshuisvesting meer naar de achtergrond. De doelgroep (voor het volk) versmalde: zo stelde CDA-staatssecretaris Enneüs Heerma – initiatiefnemer van de financiële verzelfstandiging van de woningcorporaties – in 1988 voor het eerst dat corporaties zich moesten gaan beperken tot ‘de primaire doelgroep’: mensen met een lager inkomen en een kwetsbare positie op de arbeidsmarkt.

Met de verzelfstandiging van de corporaties in 1993 werden corporaties minder van het volk, omdat veel verenigingen verder gingen als stichting zonder leden In de jaren 90 werd het toezicht van een ledenraad vervangen door een verplichte RvC .

Illustratie - 4 handen vormen silhouet van een huis

Bewogen tijd

VTW-voorzitter Egbert de Vries kent verhalen over het toezicht aan het begin van deze eeuw uit eerste hand. Zijn ouders waren na hun pensionering beiden commissaris bij een woningcorporatie.

Bij zijn eigen aantreden als directeur van de Amsterdamse Federatie van Woningcorporaties – in 2014 (hij werkte daar tot 2021) – kreeg De Vries de vraag of hij ook een dikke auto had. Een cynische verwijzing naar de Maserati van de toenmalige directeur van de Amsterdamse woningcorporatie Rochdale die vanwege corruptie werd vervolgd

Tijden zijn veranderd: na de parlementaire enquête woningcorporaties, de strengere regels in de Woningwet van 2015 en de periode van de verhuurderheffing maakten veel corporatie noodgedwongen een tijdje pas op de plaats.

Dat is sinds 2022 met de Nationale Prestatieafspraken verandert in weloverwogen risico’s om de maatschappelijke opgaven te kunnen realiseren. Dat geldt ook voor Rochdale waar De Vries net is aangetreden als commissaris. ‘Ik vind dat een goede zaak. We tonen lef en moed, we laten zien dat we ons verantwoordelijk voelen voor onze maatschappelijke opdracht.’

‘Corporaties kunnen nu weer bouwen voor trambestuurders en onderwijzers, zoals in de begintijd’

Meer ruimte voor middenhuur

Volgens De Vries is het, ook voor toezichthouders, belangrijk om stil te staan bij de oorspronkelijke bedoeling van woningcorporaties. De oorspronkelijke volkshuisvesting is weer actueel, met een brede doelgroep die verder gaat dan alleen kwetsbaren in de samenleving.

Volgens De Vries kunnen corporaties weer bouwen voor trambestuurders en onderwijzers, zoals in de begintijd. ‘Europa geeft meer ruimte om middenhuur te bouwen. Met de huidige spanning op de woningmarkt vind ik het een interessante discussie, ook om met de VTW-leden te bespreken: kunnen wij meer ruimte maken voor de middenhuur?’

Van het volk

Terugkijkend op de oorspronkelijke bedoeling van woningcorporaties, vindt historicus Beekers dat het andere aspect van de volkshuisvesting – van het volk – ook om een nadere beschouwing vraagt. Heerma legde in 1993 vast dat nieuwe woningcorporaties huurders het recht moesten geven een commissaris ‘uit hun kring’ te benoemen.

Maar er werden nauwelijks nieuwe corporaties opgericht en in de Woningwet uit 2015 verdween deze verplichting geruisloos. De huurderscommissaris – op voordracht van de huurdersorganisatie – bestaat wel, al is de commissaris zelden een huurder. Maar de grote betrokkenheid van huurders, zoals in de begintijd, is niet meer vanzelfsprekend.

‘Wie van de commissarissen is zelf huurder of komt regelmatig in wijken met sociale huur?’

Daar ligt volgens Beekers ook een taak voor de toezichthouder, als aanspreekbare commissaris. ‘Natuurlijk heb je in deze complexe samenleving kennis nodig over governance, over financiën. Maar dat alleen is niet genoeg. Wie van de commissarissen is zelf huurder of komt regelmatig in wijken met sociale huur? Voel je wat de huurder zelf voelt? Ik weet dat corporaties – en ook de toezichthouders – voor grote maatschappelijke opgaven staan. En we kunnen trots op zijn op de prestaties. De oorspronkelijke bedoeling van de corporatie – we doen het samen, met de bestuurders, de toezichthouders én de huurders – biedt ook inspiratie voor deze tijd.’

Beekers benadrukt dat de geschiedenis laat zien dat ontwikkelingen in de volkshuisvesting tijd kosten. ‘Willen we als sector weer meer voor en van het volk zijn, dan is dat niet van de ene op de andere dag geregeld.’

Wouter Beekers
Historicus en directeur van de SVWN Wouter Beekers is spreker tijdens een bijeenkomst van de VTW over 125 jaar Woningwet. Beekers is auteur van het boek Wonen, wonen, wonen over de geschiedenis van de volkshuisvesting in Nederland.